
अथ नामकरण संस्कार
कुछ सम्प्रदायों में प्रधानतया सिंधी समाज में षष्ठी के दिन ही यह नामकरण संस्कार किया जाता है । अन्य में सूतिका स्नान के साथ सूर्य पूजन के समय ही किया जाता है ।
संकल्प- अद्येत्यादि मम अस्य शिशो : बीजगर्भ समुद्भवैनो निबर्हणायुः अभिवृद्धि द्वारा तथा सूतिका शुद्धि पूर्वकं श्री परमेश्वर प्रीत्यर्थं जातकस्य नामकरण संस्कारख्यं कर्म करिष्ये । तदङ्गत्वेन , गणपति , मातृका , सूर्यादि पूजनं चाहं करिष्ये ।
पूजन उपरान्त एक थाली में कुंकुम फैलाये उसमें स्वर्णशलाका से चार नाम लिखें ।
(1) गणपति सहित इष्ट देवता का नाम लिखें ।
(२) जिस मास में जन्म है उस मास देवता के नाम के साथ जातक का नाम चुने मास गणना चैत्र या मार्गशीर्ष से गिने । चैत्रादि क्रमतो- मार्गशीर्षादिक्रमतो वा मासानाम लेख्यम् ॥ ( मास नाम )उपेन्द्रो यज्ञपुरुषो वासुदेवस्तथा हरिः । योगीशः पुण्डरीक्षो मासनामान्यनुक्रमात् ॥
(३) ज्योतिष शास्त्रोक्त अ व क ह ड़ चक्रानुसार नक्षत्र नाम लिखें ।
( ४ ) यदि अन्य कोई व्यवहारिक व प्रतिष्ठित नाम रखना चाहें वह लिखें ।
ॐ भूर्भुवः स्वः नामदेवतायै नमः । से उनका पूजन करें । पश्चात् माता की गोद में बैठे शिशु के दक्षिण कर्ण में चारों नाम सुनाये
१. हे कुमार ! त्वं गणपति भक्तोऽसि । सर्वान्ब्राह्मणान् अभिवादय । अभिवादयामि । आयुष्मान्भव सौम्य ।
हे कुमार ! त्वं ( अमुक ) कुलदेव्या भक्तोऽसि । सर्वान्ब्राह्मणान् अभिवादय । अभिवादयामि । आयुष्मान्भव सौम्य ।
२. भगवान् के १२ मासों के नामानुसार मास नाम सुनावें ।
अमुक्कृष्ण , अमुकानंत , अमुकाच्युत , अमुका चक्री , अमुक जनार्दन , इस तरह मास नाम सुनावें ।
हे कुमार ! त्वं मासनाम्ना अमुक शर्मासि । सर्वान्ब्राह्मणान् अभिवादय । अभिवादयामि । आयुष्मान्भव सौम्य ।
३. हे कुमार ! त्वं नक्षत्रनाम्ना अमुक शर्मासि । सर्वान्ब्राह्मणान् अभिवादय । अभिवादयामि । आयुष्मान् – भव सौम्य ।
४. हे कुमार ! त्वं व्यवहार नाम्ना ( माता – पिता की रुचि अनुसार नाम ) अमुक शर्मासि । सर्वान्ब्राह्मणान् अभिवादय । अभिवादयामि । आयुष्मान् – भव सौम्य ।
पश्चात् विप्र आशीष प्रदान करें-
ॐ वेदोसियेनत्वं देववेद देवेभ्यो वेदोभवस्तेनमह्यं वेदोभूयाः । ॐ मनोजूति ० .. । एष वै प्रतिष्ठा नाम यज्ञो यत्रै तेन यज्ञेन यजंते सर्वमेव प्रतिष्ठितं भवति । अमुकनाम्ना प्रतिष्ठतं भवतु ।
हे कुमार ! सर्वान्ब्राह्मणान् अभिवादय । अभिवादयामि । आयुष्मान् भव सौम्य ।
कुमार को अभिस्पृश करके कहें – ॐ अश्माभव परशुर्भव हिरण्यमस्रुतं भव । आत्मा वै पुत्र नामासि स जीव शरदः शतम् ।
पश्चात् कर्म को परमेश्वर के अर्पण करें । तेन श्रीकर्माङ्गदेवता प्रीयतां न मम ।
॥ इति नामकरण संस्कार प्रयोगः ।।
